Những ngày qua, dư luận đặc biệt quan tâm đến tranh cãi xoay quanh MV Nơi này có anh phiên bản mới của Sơn Tùng M-TP sau khi nghệ sĩ Lê Giang lên tiếng cho rằng một số họa tiết và thiết kế trong sản phẩm có dấu hiệu sao chép chất liệu văn hóa truyền thống mà chưa có sự xin phép phù hợp. Sự việc nhanh chóng lan rộng trên mạng xã hội, kéo theo nhiều cuộc tranh luận về quyền sở hữu trí tuệ, trách nhiệm của các đơn vị sáng tạo và cách ứng xử với di sản văn hóa dân tộc trong các sản phẩm thương mại.
Antiantiart chính thức lên tiếng
Trước làn sóng tranh luận ngày càng lớn, Antiantiart (đơn vị trực tiếp sản xuất MV) đã phát đi thông báo chính thức nhằm làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan.
Theo thông báo, Antiantiart thừa nhận những thiếu sót trong quá trình nghiên cứu, xác minh nguồn gốc và sử dụng các yếu tố hình ảnh mang tính văn hóa truyền thống. Công ty cho biết đang làm việc với các bên liên quan để giải quyết vụ việc theo hướng tôn trọng quyền lợi của cộng đồng sáng tạo cũng như các giá trị văn hóa bản địa.
Đáng chú ý, Antiantiart khẳng định Sơn Tùng M-TP và Công ty Cổ phần M-TP Talent không trực tiếp tham gia vào quá trình thiết kế, phát triển các chi tiết mỹ thuật đang gây tranh cãi.
“Với tư cách là đơn vị trực tiếp sản xuất MV, Antiantiart chân thành xin lỗi Công ty Cổ phần M-TP Talent và nghệ sĩ Sơn Tùng M-TP vì những ảnh hưởng và liên lụy phát sinh từ sự việc này. Đặc biệt, có những thông tin, nhận định quy chụp trách nhiệm cho Công ty Cổ phần M-TP Talent và nghệ sĩ Sơn Tùng M-TP là không phản ánh đúng quy trình thực tế của dự án và vai trò trách nhiệm của các bên.
Chúng tôi cam kết nỗ lực giải quyết triệt để sự việc trên cơ sở thượng tôn pháp luật, tôn trọng các giá trị sáng tạo và nghệ thuật; đồng thời sẵn sàng chịu các trách nhiệm và thực hiện các nghĩa vụ cần thiết với Công ty Cổ phần M-TP Talent và nghệ sĩ Sơn Tùng M-TP nếu có”, trích thông báo của Antiantiart.
Thông báo này phần nào giúp làm rõ vai trò của từng bên trong quá trình sản xuất MV, đồng thời cho thấy Antiantiart đang đứng ra nhận trách nhiệm chính đối với những vấn đề phát sinh.
Tranh luận về việc sử dụng họa tiết văn hóa truyền thống
Không chỉ dừng lại ở câu chuyện của một MV ca nhạc, vụ việc còn khơi lại cuộc tranh luận rộng hơn về cách các sản phẩm thương mại khai thác chất liệu văn hóa dân gian và thủ công truyền thống. Trên mạng xã hội, nhiều ý kiến đặt câu hỏi: Khi sử dụng các họa tiết, hoa văn hoặc biểu tượng gắn với làng nghề, cộng đồng bản địa hoặc di sản văn hóa, các đơn vị sáng tạo có cần xin phép hay không?
Một bài đăng đã thu hút lượng tương tác lớn khi đặt vấn đề:
Liệu các nhà sáng tạo đã thực sự tham khảo ý kiến hoặc xin phép các làng nghề thủ công trước khi đưa các yếu tố văn hóa vào sản phẩm rồi sau đó tiến hành đăng ký bản quyền cho phần thiết kế của mình?
Câu hỏi này nhanh chóng nhận được hàng nghìn bình luận. Nhiều người cho rằng văn hóa truyền thống là tài sản chung của cộng đồng nên không thể bị độc quyền hóa bởi bất kỳ cá nhân hay doanh nghiệp nào. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng các nhà thiết kế hoàn toàn có thể được bảo hộ quyền tác giả đối với những sáng tạo mới được phát triển trên nền chất liệu văn hóa có sẵn, miễn là có sự biến đổi và đóng góp sáng tạo đáng kể.
Ranh giới giữa cảm hứng sáng tạo và quyền sở hữu
Theo nhiều chuyên gia sở hữu trí tuệ, việc lấy cảm hứng từ văn hóa truyền thống không phải là điều cấm kỵ. Trên thực tế, rất nhiều sản phẩm nghệ thuật, thời trang, điện ảnh hay quảng cáo đều sử dụng các yếu tố dân gian nhằm quảng bá bản sắc địa phương.
Tuy nhiên, vấn đề phát sinh khi nguồn gốc của các chất liệu văn hóa không được ghi nhận đầy đủ, hoặc khi các tác phẩm mới quá giống với sản phẩm gốc của nghệ nhân, cộng đồng sáng tạo trước đó. Khi đó, tranh chấp về đạo nhái, sao chép hoặc sử dụng trái phép rất dễ xảy ra.
Vụ việc lần này cho thấy yêu cầu ngày càng cao của công chúng đối với tính minh bạch trong quá trình sáng tạo. Không chỉ quan tâm đến chất lượng sản phẩm cuối cùng, khán giả còn muốn biết các yếu tố văn hóa được sử dụng như thế nào, có được tôn trọng đúng mức hay không và ai là người thực sự sở hữu công sức sáng tạo đằng sau những thiết kế đó.
Bài học cho ngành sáng tạo nội dung
Dù kết quả cuối cùng của vụ việc vẫn đang được các bên tiếp tục làm rõ, tranh cãi liên quan đến Antiantiart, nghệ sĩ Lê Giang và MV của Sơn Tùng M-TP đã trở thành lời nhắc nhở đối với ngành công nghiệp sáng tạo tại Việt Nam.
Trong bối cảnh các sản phẩm nghệ thuật ngày càng khai thác mạnh chất liệu văn hóa bản địa để tạo dấu ấn khác biệt, việc nghiên cứu nguồn gốc, tham vấn chuyên gia, ghi nhận đóng góp của cộng đồng và tuân thủ các quy định về sở hữu trí tuệ trở thành yêu cầu quan trọng hơn bao giờ hết.
Không chỉ giúp hạn chế rủi ro pháp lý, điều này còn góp phần bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo ra môi trường sáng tạo công bằng và bền vững cho tất cả các bên tham gia.