Trong lịch sử khoa học tự nhiên, có rất ít loài động vật khiến giới nghiên cứu ngạc nhiên và tranh cãi nhiều như thú mỏ vịt. Với vẻ ngoài như được ghép từ nhiều loài khác nhau, thú mỏ vịt từng bị xem là một trò đùa tinh vi của tự nhiên. Thế nhưng hơn 200 năm sau khi được phát hiện, loài động vật này vẫn liên tục mang đến những bí ẩn mới khiến các nhà khoa học phải kinh ngạc.
Khởi đầu từ một mẫu vật gây tranh cãi
Năm 1799, nhà khoa học người Anh George Shaw nhận được một mẫu da động vật khô gửi từ Australia. Sinh vật này sở hữu chiếc mỏ giống vịt, thân hình giống rái cá, đuôi tương tự hải ly và bàn chân có màng bơi cùng móng vuốt sắc nhọn.
Thoạt nhìn, Shaw tin rằng ai đó đã cố tình ghép nhiều bộ phận động vật khác nhau lại với nhau để đánh lừa giới khoa học. Ông thậm chí còn dùng kéo kiểm tra xem chiếc mỏ có được khâu vào cơ thể hay không. Tuy nhiên, sau nhiều lần kiểm tra, ông không tìm thấy bất kỳ dấu vết nào của sự giả mạo. Mẫu vật đó hoàn toàn là thật. Đó chính là thú mỏ vịt – một trong những loài động vật độc đáo nhất từng được biết đến.
Động vật có vú nhưng lại đẻ trứng
Điều đầu tiên khiến thú mỏ vịt trở nên đặc biệt là việc nó thuộc nhóm động vật có vú nhưng lại sinh sản bằng cách đẻ trứng. Thông thường, động vật có vú sinh con và nuôi con bằng sữa mẹ. Tuy nhiên, thú mỏ vịt cùng với một số ít loài thuộc nhóm đơn huyệt vẫn giữ phương thức sinh sản cổ xưa là đẻ trứng.
Sau khi trứng nở, thú mẹ nuôi con bằng sữa nhưng lại không có núm vú như các loài động vật có vú khác. Thay vào đó, sữa tiết ra từ các lỗ nhỏ trên da và đọng lại trên vùng bụng. Những con non sẽ liếm sữa trực tiếp từ bề mặt cơ thể mẹ để phát triển.
Loài động vật không có dạ dày
Một trong những đặc điểm hiếm gặp khác của thú mỏ vịt là hoàn toàn không có dạ dày. Ở hầu hết động vật có xương sống, thức ăn sẽ đi từ thực quản vào dạ dày để tiêu hóa trước khi xuống ruột. Tuy nhiên, ở thú mỏ vịt, thực quản nối trực tiếp với ruột. Điều này đồng nghĩa với việc thức ăn bỏ qua hoàn toàn cơ quan tiêu hóa quan trọng mà gần như mọi động vật có xương sống khác đều sở hữu.
Các nhà khoa học cho rằng đặc điểm này có thể là kết quả của quá trình tiến hóa lâu dài nhằm thích nghi với chế độ ăn đặc biệt của chúng.
Loài thú có nọc độc cực mạnh
Không nhiều người biết rằng thú mỏ vịt đực là một trong số ít loài động vật có vú sở hữu nọc độc. Ở chân sau của con đực có một chiếc cựa sắc nhọn có khả năng tiết nọc độc. Khi bị đe dọa hoặc trong mùa sinh sản, chúng có thể sử dụng chiếc cựa này để tấn công đối thủ.
Điều đáng sợ là nọc độc của thú mỏ vịt không gây tử vong cho con người nhưng tạo ra những cơn đau dữ dội kéo dài trong nhiều tuần hoặc thậm chí nhiều tháng. Một số nghiên cứu cho thấy các loại thuốc giảm đau thông thường gần như không có tác dụng đối với loại nọc độc này.
Săn mồi bằng điện thay vì thị giác
Khả năng săn mồi của thú mỏ vịt cũng độc đáo không kém. Chiếc mỏ mềm của chúng chứa hàng nghìn cơ quan cảm nhận điện gọi là điện thụ thể. Các cảm biến này giúp phát hiện những tín hiệu điện cực nhỏ sinh ra từ sự co cơ của con mồi dưới nước.
Khi lặn, thú mỏ vịt đóng hoàn toàn mắt, tai và lỗ mũi. Điều đó có nghĩa là chúng gần như không sử dụng thị giác, thính giác hay khứu giác để săn mồi. Thay vào đó, chúng định vị con mồi hoàn toàn dựa trên các tín hiệu điện trong môi trường nước. Đây là một trong những hệ thống cảm nhận sinh học tiên tiến và hiếm gặp nhất trong thế giới động vật.
Bộ lông phát sáng dưới tia cực tím
Năm 2020, các nhà khoa học tiếp tục phát hiện một điều kỳ lạ khác ở thú mỏ vịt. Khi chiếu tia cực tím vào bộ lông, chúng phát ra ánh sáng xanh lục pha xanh lam rất rõ rệt. Hiện tượng này được gọi là phát quang sinh học.
Điều thú vị là đến nay các nhà nghiên cứu vẫn chưa thể giải thích chính xác lý do tại sao thú mỏ vịt sở hữu khả năng này. Nó có thể liên quan đến việc ngụy trang, giao tiếp hoặc một chức năng sinh học nào đó chưa được khám phá.
Bộ gene khác thường với 10 nhiễm sắc thể giới tính
Một phát hiện gây sốc khác xuất hiện khi các nhà khoa học giải mã bộ gene của thú mỏ vịt. Trong khi phần lớn động vật có vú chỉ có hai nhiễm sắc thể giới tính (XX hoặc XY), thú mỏ vịt lại sở hữu tới 10 nhiễm sắc thể giới tính. Hệ thống di truyền của chúng vừa mang đặc điểm của động vật có vú vừa có nét tương đồng với chim. Điều này khiến thú mỏ vịt trở thành một mắt xích quan trọng giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về quá trình tiến hóa của các loài động vật trên Trái Đất.
Sinh vật thách thức mọi quy luật tiến hóa
Từ việc đẻ trứng, tiết sữa không qua núm vú, không có dạ dày, sở hữu nọc độc, săn mồi bằng điện cho đến bộ gene đặc biệt, thú mỏ vịt dường như là tập hợp của hàng loạt đặc điểm không tưởng trong thế giới động vật.
Hơn hai thế kỷ kể từ ngày được phát hiện, loài sinh vật kỳ lạ này vẫn tiếp tục làm giới khoa học ngạc nhiên. Mỗi khi các nhà nghiên cứu tin rằng họ đã hiểu rõ về thú mỏ vịt, tự nhiên lại hé lộ thêm một bí mật mới. Có lẽ chính vì vậy mà thú mỏ vịt luôn được xem là một trong những sinh vật độc đáo và bí ẩn nhất hành tinh, một minh chứng sống động cho sự đa dạng và kỳ diệu của quá trình tiến hóa.