Một phát hiện hóa thạch mới tại khu vực Ledi Geraru (Ethiopia) đang làm thay đổi cách giới khoa học hiểu về tiến trình tiến hóa của loài người. Thay vì một chuỗi tiến hóa tuyến tính từ vượn đến người hiện đại, bằng chứng mới cho thấy nhiều loài tổ tiên của người đã cùng tồn tại trong cùng một hệ sinh thái cách đây gần 2,6 – 2,8 triệu năm.
Hai loài tổ tiên người cùng tồn tại trong cùng một không gian
Phân tích cho thấy trong cùng thời kỳ, cả chi Homo (những đại diện sớm nhất của loài người) và một loài Australopithecus chưa từng được xác định trước đây đã sống cạnh nhau tại vùng Đông Phi.
Điều đáng chú ý là loài Australopithecus này không thuộc về A. afarensis (loài của “Lucy”) – một trong những hóa thạch nổi tiếng nhất từng được phát hiện. Kết quả này cũng củng cố giả thuyết rằng A. afarensis có thể đã tuyệt chủng sớm hơn khoảng 2,95 triệu năm trước.
Theo các nhà nghiên cứu, việc hai nhóm tổ tiên người khác nhau cùng tồn tại cho thấy tiến hóa không phải là một “con đường thẳng”, mà là một mạng lưới phân nhánh phức tạp với nhiều nhánh song song.
13 chiếc răng và câu chuyện về một giai đoạn bị bỏ sót
Tất cả bằng chứng chính đến từ 13 chiếc răng hóa thạch được tìm thấy trong các lớp trầm tích cổ. Dù số lượng nhỏ, chúng lại cung cấp dữ liệu quan trọng để xác định sự tồn tại đồng thời của nhiều loài người cổ đại.
Trước đó, tại cùng khu vực Ledi Geraru, các nhà khoa học đã từng phát hiện:
- Một mảnh hàm thuộc về cá thể Homo cổ nhất được biết đến (năm 2013)
- Các công cụ đá Oldowan sớm nhất từng ghi nhận
Phát hiện mới bổ sung thêm một mảnh ghép quan trọng, cho thấy khu vực này từng là nơi giao thoa của nhiều nhóm người cổ đại.
Định tuổi hóa thạch nhờ tro núi lửa
Để xác định niên đại chính xác, nhóm nghiên cứu dựa vào các lớp tro núi lửa trong khu vực Afar – một vùng có hoạt động địa chất mạnh. Các đợt phun trào núi lửa trong quá khứ đã để lại lớp tro chứa tinh thể fenspat. Những tinh thể này có thể được định tuổi bằng phương pháp địa chất hiện đại, giúp xác định thời điểm xảy ra các đợt phun trào. Các hóa thạch nằm giữa các lớp tro này, vì vậy giới khoa học có thể xác định được khoảng thời gian chính xác khi các loài sinh sống trên bề mặt Trái Đất.
Bức tranh Ethiopia cổ đại: xanh hơn và giàu tài nguyên hơn hiện tại
Theo tái dựng địa chất, khu vực Ledi Geraru cách đây 2,6 – 2,8 triệu năm không khô cằn như ngày nay. Thay vào đó, nơi đây từng là:
- Hệ thống sông cổ chảy qua đồng bằng
- Các hồ nước nông thay đổi theo mùa
- Thảm thực vật xanh hơn đáng kể
Môi trường này có thể đã tạo điều kiện để nhiều loài tổ tiên người cùng tồn tại, khai thác tài nguyên theo những cách khác nhau.
Tiến hóa loài người không phải “cái thang”, mà là “cây phân nhánh”
Một trong những kết luận quan trọng nhất của nghiên cứu là việc bác bỏ mô hình tiến hóa tuyến tính kiểu “vượn → người tối cổ → người hiện đại”. Thay vào đó, dữ liệu cho thấy:
- Nhiều dòng tiến hóa cùng tồn tại trong một thời kỳ
- Một số nhánh tuyệt chủng mà không để lại hậu duệ
- Một số nhánh tiếp tục phát triển thành loài người hiện đại
Trong cùng giai đoạn 3,0 – 2,5 triệu năm trước, khu vực Đông Phi có thể có ít nhất 4 dòng tổ tiên người cùng tồn tại, bao gồm Homo sớm, Paranthropus, Australopithecus garhi và loài Australopithecus mới được phát hiện tại Ledi Geraru.
Tổ tiên của chúng ta ăn gì và họ có cạnh tranh nhau hay không?
Hiện tại, các nhà khoa học đang tiếp tục phân tích men răng để tìm hiểu chế độ ăn của các loài này. Các câu hỏi trọng tâm bao gồm:
- Hai loài có ăn cùng loại thực phẩm hay không?
- Có cạnh tranh tài nguyên trực tiếp không?
- Hay chúng sống tách biệt dù cùng khu vực địa lý?
Câu trả lời vẫn chưa rõ, nhưng đây được xem là mấu chốt để hiểu cách các loài tổ tiên người cùng tồn tại trong một môi trường hạn chế tài nguyên.
Một chương tiến hóa còn dang dở
Phát hiện từ Ethiopia cho thấy lịch sử loài người phức tạp hơn rất nhiều so với mô tả trong sách giáo khoa. Không có một “đường thẳng” dẫn tới con người hiện đại, mà là một mạng lưới đa nhánh với nhiều thử nghiệm tiến hóa song song.
Trong bức tranh đó, loài người hiện đại chỉ là một nhánh còn tồn tại, trong khi nhiều “người họ hàng” khác đã biến mất từ hàng triệu năm trước. Điều quan trọng nhất mà phát hiện này mang lại không phải là câu trả lời cuối cùng, mà là một lời nhắc: vẫn còn rất nhiều chương chưa được viết trong câu chuyện về nguồn gốc loài người.